‘Zonder woning geen zeker bestaan’

Wie bestaanszekerheid wil vergroten, moet eerst naar wonen kijken. Volgens armoede-expert Anna Custers raken woningtekorten, hoge woonlasten en slechte woonkwaliteit direct aan gezondheid, onderwijs en financiële zekerheid. ‘Het begint echt met voldoende sociale huurwoningen.’
Wat is bestaanszekerheid eigenlijk?
‘De basis is natuurlijk je boodschappen, je huur, de zorgverzekering, gas, water, licht. En wat extra geld om mee te doen in de maatschappij. Kan je kind naar zwemles of sportles? Kan je op zaterdag bij het sportveld een rondje koffie halen als jij aan de beurt bent? Heb je een potje voor als je kind een nieuwe winterjas nodig heeft of als je auto naar de APK gaat? Die financiële bestaanszekerheid staat voor best een grote groep onder druk. Maar de afgelopen jaren is er extra geïnvesteerd in de lage inkomens en je ziet dat veel huishoudens nu wat boven de armoedegrens zitten.
Maar bestaanszekerheid gaat ook over of mensen een goede gezondheid hebben, kinderen goed onderwijs krijgen, én over een passende woning. Het Nibud sprak daar in focusgroepen over: wat mensen vinden dat het minimum menswaardig bestaan is. De woning die iedereen zou moeten hebben is goed onderhouden zonder schimmel, goed geïsoleerd zodat je de verwarming aan durft te zetten, met voor elk kind een eigen slaapkamer dus groot genoeg voor jouw gezin. Wat er bijvoorbeeld niet bij hoeft qua wonen is voldoende daglicht in de woning, of een balkon of tuin. Dat vindt men boven de armoedegrens liggen bij wijze van spreken.
Verder gaat het over dat als je bijvoorbeeld gaat scheiden, er ergens plek voor je is. Wonen vormt dus een groot knelpunt voor bestaanszekerheid. Bij een groep mensen in Nederland stapelen de ongelijkheden zich op: onzeker werk, geen passende woning, lage levensverwachting en vaak ook een laag inkomen.’
Anna Custers
is lector armoede-interventies aan de Hogeschool van Amsterdam. Ze onderzoekt welke oplossingen voor armoede in de praktijk werken en welke niet. Ze is econoom en werkte eerder voor de Wereldbank in onder andere de VS en Afghanistan. Ze promoveerde op onderzoek naar schulden in achterstandswijken in Londen.
Waarom is wonen zo belangrijk voor bestaanszekerheid?
‘Ik geef altijd een voorbeeld dat laat zien hoe centraal dat wonen is. Een alleenstaande moeder vertelde me laatst dat ze was gescheiden van haar partner in een andere gemeente. Ze had nergens om naartoe te gaan. Dus trok ze met haar drie kinderen in bij haar moeder in een corporatiewoning in Amsterdam. Die woning had twee slaapkamers, waar haar moeder samenwoonde met haar broer. Daar kwam dat gezin met z’n vieren bij.
De woningcorporatie stond het voor twee jaar toe. In die twee jaar gebeurde er van alles. Het kind van 8 had bijvoorbeeld een hoge bloeddruk door heel veel stress, onder andere vanwege een school die niet paste, en ging uiteindelijk naar speciaal onderwijs aan de andere kant van de stad.
De woning die iedereen zou moeten hebben is goed onderhouden, goed geïsoleerd, met voor elk kind een eigen slaapkamer
Maar na twee jaar was er geen woning. En de vrouw kon geen urgentie krijgen, want ze had geen binding met de stad – die krijg je pas na vier jaar, maar na twee jaar verlies je je binding met je oude gemeente. Zelfs als ze dakloos zou worden, zou ze geen urgentie krijgen. Ze kon wel een woning in Gouda krijgen, maar dat was ver weg van haar sociale netwerk, en de kinderen waren net in Amsterdam een beetje tot rust gekomen.
We kunnen de bestaanszekerheid van dit gezin dus niet meer waarborgen, want de woning staat in Gouda, het onderwijs dat nog een beetje rust geeft, zit aan de andere kant van de stad en het sociale netwerk zit bij de moeder in het te kleine huis. Als er nou een huurwoning was geweest in de buurt van de familie, dan was een heel aantal van die andere punten voorkomen. Zo centraal is wonen voor bestaanszekerheid.’
Is armoede wel te bestrijden zonder het woningtekort aan te pakken?
‘We kunnen armoede niet oplossen zonder ook het woonprobleem tegelijkertijd aan te pakken. Bij armoedevraagstukken is de armoedegrens vaak het uitgangspunt: hoeveel gezinnen vallen daaronder en hoe kunnen we zorgen dat ze erboven komen. Dat is niet voldoende. Want als je in een niet passende woning zit, of je hebt geen woonzekerheid, of helemaal geen woning, zoals die moeder met haar drie kinderen, dan leven mensen ook in armoede. Of breder, in bestaansonzekerheid. Hoe zorg je ervoor dat iedereen die passende, betaalbare woning heeft? Maar ook: hoe zorg je ervoor dat mensen zeker genoeg kunnen zijn van hun inkomen en hun werk?’
Wat gebeurt er als woonlasten steeds meer van het inkomen opslokken?
‘Huur is een van de laatste posten die niet betaald worden. Want als je geen plek meer hebt om te wonen, dan sta je op straat. Dus als de huurachterstanden oplopen, dan is er echt iets aan de hand. Dat is een heel belangrijk signaal.
Wat heel veel mensen eerst doen als er te weinig geld is, is de verwarming laag zetten of soms helemaal uit. En dat heeft ook weer gevolgen voor je woning. Je ziet vaak discussies tussen woningbouwcorporaties en huurders over schimmel, maar eigenlijk moet je flink stoken met je ramen open om het vocht er allemaal uit te halen. Dat is vaak te duur. En als het niet gebeurt, heeft dat op den duur gevolgen voor de gezondheid van het gezin.’
Wanneer wordt zuinig leven armoede?
‘De armoedegrens gaat over of je met je inkomen op of onder een bepaalde grens zit. Het idee is dat als je daarboven zit, je dan nog aan de maatschappij kan meedoen. Maar ook vlak boven de armoedegrens moet je met heel weinig geld rondkomen en ben je daar continu mee bezig. We doen veel onderzoek naar wat het met je doet als je elk dubbeltje moet omdraaien. Steeds opletten op je boodschappen en naar verschillende winkels gaan is erg vermoeiend.
En je bent vaak afhankelijk van allerlei toeslagen. Die moet je aanvragen, en wanneer je wat meer verdient, moet je dat allemaal goed doorgeven. Je bent eigenlijk de hele dag bezig met rondkomen en zaken regelen en kijken of je ergens nog tweedehands iets kunt vinden. Je hebt zorgen rondom het te weinig geld hebben. Maar je hebt vaak ook zorgen rondom de interactie met het systeem van sociale zekerheid – systeemstress noem ik dat. Heb ik er recht op? Mag ik het houden? Hoef ik het niet terug te betalen? Moet ik het weer opnieuw aanvragen? Het is een heel gegoochel vaak, rondkomen.
We kunnen armoede niet oplossen zonder ook het woonprobleem tegelijkertijd aan te pakken
Een grotere groep mensen geeft aan dat ze niet kunnen rondkomen. Het aantal daalde een hele tijd maar in het meest recente Nibud-onderzoek is het van 32 tot bijna 38 procent gestegen. Dat zit hem voornamelijk in de lage inkomens. En zij wonen overwegend in een huurwoning. Woningcorporaties hebben dus een heel centrale rol in het armoedevraagstuk. Zowel om ervoor te zorgen dat mensen met weinig geld passend kunnen wonen, als een signalerende functie voor als deze huurders hulp nodig hebben op ander gebied.
Bij het berekenen van armoede houden ze sinds 2024 ook rekening met de daadwerkelijke huur. Voorheen ging het alleen om je inkomen. Maar nu gaat het CBS uit van wat je nodig hebt – dat lijstje dat ik noemde om een menswaardig bestaan te leven. Volgens die berekening kostte een menswaardig bestaan in 2024 voor een alleenstaande kostte 1.600 euro netto per maand. Maar als je echte huur hoger is dan het normbedrag, kan het zijn dat je 1.700 euro per maand nodig hebt. Is je inkomen lager dan dat, dan kan je vanwege te hoge huurlasten onder de armoedegrens komen.’
Wat bepaalt nog meer de bestaanszekerheid, behalve inkomen en wonen?
‘Er zijn verschillende stapjes. Eén is: heb je genoeg inkomen? Twee: heb je die goed geïsoleerde, goed onderhouden, betaalbare woning die groot genoeg is? Drie: heb je zeker werk? Met onzeker werk is waarschijnlijk je financiële bestaanszekerheid niet gegarandeerd. En vervolgens is het ook nog belangrijk dat kinderen gelijke kansen krijgen in het onderwijs. Want als ze naar scholen gaan waar de schooladviezen voor kinderen van ouders met praktische opleidingen structureel lager zijn, hebben we nog steeds een bestaanszekerheidsprobleem met elkaar. Dat zijn verschillende domeinen. En vaak hebben we apart beleid op elk van die domeinen. Maar het is hetzelfde gezin waar het allemaal samenkomt.’
Hoe beïnvloedt wonen de kansen van kinderen in het onderwijs?
‘Een woning is belangrijk om kansenongelijkheid tegen te gaan. Scholen zien bijvoorbeeld crisissen rondom huiselijk geweld of andere problemen bij gezinnen thuis. Zij zeggen: als ik een crisiswoning had, had ik deze situatie al veel eerder kunnen adresseren. Wonen komt dus op allerlei niveaus terug.
We zouden daarom een expliciete verbinding moeten leggen tussen wonen en andere domeinen van bestaanszekerheid, en dus ook onderwijs. Onzekere, slechte of te krappe huisvesting raakt direct aan de voorwaarden om te leren, en daarmee ook aan onderwijsuitkomsten. Als er stress of onrust is thuis vanwege krappe behuizing, is er vaak ook minder slaap. Zonder een rustige plek om te leren, is er misschien minder concentratie. Kinderen voelen zich minder goed. Ze zijn misschien niet altijd op school aanwezig. En er kunnen gezondheidsklachten zijn als de kwaliteit van de woning door schimmel bijvoorbeeld niet op orde is. Als kinderen vaak verhuizen en wisselen van school komt dat ook niet ten goede van de onderwijscarrière. Dus je ziet hoe wonen ook op het onderwijs en de kansen van kinderen allerlei gevolgen kan hebben.’
Wat doet woononzekerheid met een gezin?
‘Ik sprak een keer een gezin met schimmel in de woning. De schimmel zat overal, ook in de matrassen van de kinderen. Heel ongezond natuurlijk als ze daarop slapen. Dan zijn er stichtingen die helpen om die matrassen te vervangen. Maar een aantal maanden later was het weer net zo erg, omdat de oorzaak van het probleem niet uit de woning gehaald is. Daarvoor moest de verwarming aan, maar daar was geen geld voor.
Dat gaat de komende tijd naar alle waarschijnlijkheid steeds meer spelen. Los van wat er in Iran gebeurt, gaan de energieprijzen, en met name de gasprijzen, alleen maar stijgen de komende jaren. Daar worstelen woningcorporaties ook mee: je hebt de kwaliteit van de woningen, maar daarvoor moet er ook gestookt worden. En we weten dat mensen daarop besparen, met alle gevolgen voor de woning en hun eigen gezondheid van dien. Dat is een lastige puzzel.’
Bespreekt u dit soort kwesties ook met corporaties?
‘Ik ben laatst bij een woningcorporatie op bezoek geweest om het ook over bestaanszekerheid te hebben. Daar ging het onder andere over het Noodfonds Energie waar mensen een bijdrage kunnen aanvragen voor hun energierekening. Maar om voor het fonds in aanmerking te komen, moet je acht of tien procent van je inkomen aan energie uitgeven. Juist de mensen die de afgelopen jaren de verwarming laag hebben gezet, komen niet boven dat percentage uit. Zij krijgen dus geen steun, ook al hebben ze die wel nodig. Ik weet niet wat daarvoor de oplossing gaat zijn.
We hebben het ook gehad over andere manieren van werken. Hoe kun je als woningcorporatie preventief samenwerken rondom gezinnen in bestaansonzekerheid? We hebben een pilot gevolgd in de Kolenkitbuurt in Amsterdam waarin monteurs tijdens huis-aan-huisbezoeken gekoppeld werden aan een maatschappelijk werker. En een energiecoach die tips gaf rondom energie besparen werd gekoppeld aan een buurtteammedewerker.
Wat heel veel mensen eerst doen als er te weinig geld is, is de verwarming laag zetten of soms helemaal uit
In de pilot zagen we dat dit soort samenwerkingen niet vanzelf gaat. Vaak moet je je eigen werkwijze aanpassen om er een gezamenlijke werkwijze van te maken. Een heel simpel voorbeeld: de energiecoach ging elke woensdagochtend bij de woningen langs, maar op dat moment werkte de buurtteammedewerker niet. Zo praktisch zijn de belemmeringen vaak in het begin. Pas als je gaat samenwerken vanuit dezelfde werkwijze kun je echt een verschil maken.’
Hebben huurders in bestaansonzekerheid wel ruimte om voor hun belangen op te komen?
‘Mensen zoeken elkaar wel op. Bijvoorbeeld in buurthuizen, waar mensen binnenlopen en samen een maaltijd kunnen eten of een kopje koffie drinken, of waar allerlei activiteiten georganiseerd worden. Dus het is niet zo dat die verbondenheid of dat organisatievermogen er niet is. Er is soms wel minder ruimte voor, als je echt aan het overleven bent. Maar ook dan zie je dat mensen elkaar opzoeken, op plekken in wijken waar dat gefaciliteerd wordt en waar vrijwilligers zijn die er een aandeel in kunnen nemen om wel die verbondenheid met anderen te zoeken.
Bij die huisbezoeken, waarbij de maatschappelijk werker met een monteur naar binnen ging, was het niet alleen een doel om te kijken of bestaanszekerheidsvragen preventief konden worden opgepakt. Een ander doel was om te kijken of mensen een actieve rol zouden willen nemen in de huurdersvertegenwoordiging. Juist als je met die woonvraag naar binnen gaat, hebben mensen ontzettend veel te melden over hun woning. Een aantal bewoners stond ervoor open, ook omdat ze er iets over te melden hadden.’
Dus aanwezigheid in de wijk loont?
‘Ja, dat denk ik wel. We zagen dat juist in die huis-aan-huisbezoeken de woonvragen zo centraal stonden. Maar de maatschappelijk werker was niet degene die daar per se op in kon gaan, want die was geen vertegenwoordiging van de woningcorporatie of de huurdersvereniging. Ik denk dat daar wel potentie in zit.’
Welke verandering in woonbeleid zou het meeste verschil maken voor mensen met lage inkomens?
‘Ik weet niet hoe haalbaar het op korte termijn is dat iedereen zo’n goed geïsoleerde, goed onderhouden woning heeft, die groot genoeg en betaalbaar is. Misschien zitten daar ook wel tussenwegen in. Maar het begint echt met voldoende sociale huurwoningen. Daar zie ik de meeste knelpunten op dit moment. Hoe die er moeten komen, laat ik aan jullie. Maar het is een belangrijk onderdeel van het armoedevraagstuk. Wonen heeft direct invloed op armoede en hoe mensen in armoede prettig kunnen leven.’
Dit artikel verscheen in Huurpeil 4 van 2026, vakblad voor de huursector.
Over Huurpeil
Huurpeil, vakblad voor de huursector, informeert breed en diepgaand over ontwikkelingen in de huursector en het huurderswerk.